Dünyanın Yapısı ve Katmanları

0
1062
dünyanın yapısı ve katmanları

Dünya’nın iç yapısı hakkındaki bilgiler, yer sar­sıntısının doğurduğu sismik dalgaların yayılma hızı ve yörüngesi çözümlenerek elde edilir; bu yapının dolaysız gözlemi yapılamaz. Dünyanın yapısı, eşmerkezli üç katmandan, yani kabuk, manto ve çekirdekten oluşur; bu katmanlar sismik dalgaların yayılmasındaki anî değişiklerle ortaya çıkan sü­reksizlikle birbirinden ayrılır. Söz konusu değişiklikler yo­ğunluk farkına veya fiziksel hal değişikliğine bağlanır.

Kabuk, Dünya’nın toplam hacminin yüzde 1’inden biraz fazlasını oluşturur ve son derece heterojendir. Kalınlığı, kıtalar altında ortalama 30 – 50 km, okyanuslar altında 5 – 10 km arasında değişir. Kalınlıkta görülen bu farklılığa bileşim­lerindeki farklar da eklenir. Granit yapısında olan kıtasal kabuk, büyük ölçüde silisyum ve alüminden (sial) oluşur ve ortalama yoğunluğu 2,5’tur. Bazalt yapısındaki okyanus kabuğuysa, daha çok silisyum ve magnezyumdan (sima) meydana gelir ve daha yüksek bir yoğunluktadır (ortalama 2,8)

Mohorovicic süreksizliğinin ötesinde, sismik dalgaların yayılma hızı, daha homojen bir yapısı olan mantoda birden artar.Ama 100 km kadar derinde, yayılma hızının tekrar düştüğü bir bölge başlar. Bu olgu, mantonun kısmen eri­mesinden kaynaklanan bir miktar sıvının bulunmasının sonucu olarak yorumlanır. Yaklaşık 100 km kalınlığındaki bu bölge, yani astenosfer, üst manto ile alt manto arasında geçişi sağlar. Üst manto ve kabuk, taş küreyi (litosfer) oluşturur; taş küre sert levhalara bölünür ve esnek astenosfer üzerinde yer değiştirir. Gu­tenberg süreksizliği, kuşkusuz büyük ölçüde demir ve nikelden oluşan çekirdeği sınırlandırır. P dalgalarını geçirmeyen dış çekirdeğin sıvı halde olduğu kabul edilmektedir. Dünya manyetik alanı, onu harekete geçiren konveksiyon hareketinden kaynaklanır. Buna karşılık, iç çekirdek katı halde bulunur.

Dünyanın Yapısı ve Tarihi

Dünya,uzaklık açısından, Güneş çevresinde dönen dokuz gezegenden (Nisan 1993’te Karla adı verilen onuncu gezegenin keşfedildiği duyurulmuş, ancak haber kesinlik kazanmamıştır.) üçüncüsüdür ve hafif basık bir küre biçimindedir. Nitekim, ekvator çapı 12756 km, kutuplar arasındaki ça­pıysa 12714 km’dir. Ortalama 5,5 olan yoğunluğunun yüzeyindeki kayaçların yoğunluğundan yüksek olması, merke­zinde çok daha yoğun bir maddenin bulunduğu varsayımına yol açar.

Dünya’nın kökenini bilmek, elde do­laysız veriler olmadığı için çok güçtür. En çok benimsenen teoriye göre Dünya, bir toz ve gaz bulutundaki yoğuşma sonucunda oluşmuştur. Çekim ve dönüş hareketinin etkisiyle küresel bir biçim kazanmıştır. Çok yüksek sıcaklıktaki bu ilkel Dünya, kuşkusuz büyük ölçüde erimiş haldeydi. Erimiş haldeki madde­de, çekim kuvveti, çok yoğun bir çekirdekle daha hafif bir dış katmanın ara­sında bir farklılaşma doğurdu. Dünya’yı çevreleyen ve yaşamın gelişmesi­ni sağlayan atmosfer de bu sürecin so­nunda ortaya çıktı.

Erimiş halde lav akıntılarına yol açan volkanik püskürmeler yüzünden uzun süre, Dünya’nın katılaşmış, çok ince bir kabukla çevrili bir ateş topu biçiminde olduğu düşünüldü. Ancak, sismik veriler, Dünya’nın içinin de katı halde olduğunu gösterdi. Yeryüzünden derinlere doğru inildikçe sıcaklık artar ve merkezde binlerce dereceye ulaşır. Ama aynı zamanda basıncın da artması, maddenin erime noktasını yükseltir; muhtemelen yalnız dış çe­kirdek erimiş haldedir.

dünyanın yapısı hakkında bilgi

Dünyanın yapısı yandaki şemada gösterilmiştir. Dünya’yı oluşturan eş merkezli üç katman arasındaki eşitsizliği gösteriyor. Kabuk kalınlığı 5 ile 50 kilometre arasında değişir (kıta kabuğu 30 – 50 kilometre). Kabuktan, Mohorovicic’in süreksizliyle ayrılan manto, üst manto ve alt manto olarak ikiye bölünür; üst mantonun kalınlığı daha azdır ve kabukla birlikte taş küreyi (litosferi) oluşturur; alt mantodaysa F dalgalarının hızı daha düşüktür ve yaklaşık 2900 kilometre derinliğe kadar iner. Gutenberg süreksizliği, mantoyu, çekirdek yönünde sınırlandırır. Çekirdekse sıvı haldeki dış çekirdek ve katı haldeki iç çekirdek olmak üzere kendi içinde ikiye bölünür.

Dünya’nın tarihini oluşturmak için, kayaçlarda kayıtlı olayların tarihini belirlemek gerekir. Tarihlendirme göreli olabilir, yani iki kayacı karşılaştırmaya veya zaman içinde, bir olaya diğerine göre bir yer vermeye dayanır. Ayrıca mutlak yaşı da bilmek gerekir. Kayaçların doğal radyoaktifliğine dayanan radyokronoloji, jeolojik oluşumların yaşını belirleme imkânı ve­rir. Bu sayede göreli ve mutlak tarihlendirme sonuçları bir araya getirilerek, jeolojik araştırmalarda başvurulan katmanbilim (stratigrafi) ölçeği hazırlanmıştır.

Paylaşır mısınız?
Önceki İçerikKimya Mühendisliği Nedir
Sonraki İçerikNewtonun Hareket Kanunları
Elif Yaldız
Merhaba ben Elif Yaldız, bir süre Türkiye de Elektrik ve Elektronik Mühendisliği üzerine eğitim aldıktan sonra, hayat serüvenime yurt dışında Enerji Sistemleri Mühendisliği üzerine devam ettirmeye karar verdim. Burada sizlerle bilgi alış verişinde bulunmaktan memnuniyet duyuyorum.

Düşünceleriniz Nedir?